Goniądz – Cmentarz parafii św. Agnieszki

Cmentarz został założony na początku XIX w., w 1803 r. otoczono go czworo-bocznym murem z kamieni *na mech ułożonych*, a poświęcono rok później. W 1804 r.

Widok na północną część cmentarza

Kaplica pw. św. Ducha, widok

od wschodu

Nagrobek Emmy Gibbert

Nagrobek z początku

Mauzoleum

przeniesiono nań XVIII-wieczny, drewniany kościół pw. Świętego Ducha, będą-cy wcześniej kościołem szpitalnym. Cmentarz jest założony na planie nieregu-larnego wieloboku z promienistym układem alei. Zlokalizowano go przy drodze Goniądz--Downary w pobliżu miasta. Przed 1860 r. powiększono jego obszar *o jeden mórg* (ok. 0,5 ha), którego zakup sfinansowali mieszczanie goniądzcy i ówczesny po-sesor starostwa goniądzkiego. Cmentarz ponownie ogrodzono, wówczas zbudowano też bramę, na niej umieszczono napis: *Cmentarz -- to miejsce wiecznego spoczynku, to jest przyszły ogród zmartwychwstania*. Z 1895 r. pochodzi wzmianka źródłowa, że *ogrodzenie nie było wówczas jeszcze ukończone*. Obecnie nekropolię otacza mur ogrodzeniowy z kamienia polnego z dwiema nowymi bramami.

Cmentarz zaskakuje ilością zabytkowych nagrobków. Do najstarszych moż-na zaliczyć m.in.: nagrobek Wiktorii z Rutkowskich Gardockiej (zm. 16.12.1879), nagrobek baronówny Emmy Gibbert (zm. 18.12.1896) z białostockiego warsztatu Jana Dobrogosta (pomnik zwieńczony figurą anioła z tablicą inskrypcyjną z białego piaskowca o treści: Ś. P./ BARONÓWNA/ EMMA/ GIBBERT/ ŻYŁA LAT 23/ ZM. 18 GRUDNIA/ 1896 R., na rewersie KRÓTKO TRWAŁ BOJU TWEGO DZIEŃ/ DUCH TWÓJ JUŻ WOLNY/ PRZEMIJA CZŁOWIEK JAKO CIEŃ/

A JAK KWIAT POLNY), Ignacego Grodzkiego (zm. 1872) oraz ks. kanonika Jó-zefa Małyszewicza (zm. 1897). Nad cmentarzem góruje neogotycka kaplica pw. Du-cha Świętego z 1903 r., wzniesiona staraniem ks. kanonika Jana Wojdyłowskiego na miejscu drewnianego XVIII-wiecznego kościoła szpitalnego pw. Ducha Świętego. Jej projekt sporządził w 1901 r. inżynier wojskowy płk Zatkalik. Ze względu na brak zgody władz carskich na budowę projekt zmieniono, zmniejszając rozmiary budynku. Podczas inspekcji w 1904 r. okazało się, że nowo wybudowana kaplica jest większa, niż zakładał to projekt, jednak nie wydano nakazu rozbiórki. Po pożarze kościoła parafialnego w 1921 r. odprawiane w niej były nabożeństwa.

Zabytkowa goniądzka nekropolia kryje wiele dzieł sztuki sepulkralnej, w doku-mentacjach konserwatorskich odnotowano kilkaset zabytkowych nagrobków. W naj-starszej części cmentarza, usytuowanej na wzgórzu, wokół kaplicy, zachowały się liczne nagrobki żeliwne w formie postumentów zwieńczonych krzyżami, kamienne obeliski, nagrobki z początku XX w. w formie kamiennych konarów i złamanych drzew, żeliwne krzyże z drugiej połowy XIX w., a także żelazne kute krzyże na ka-miennych cokołach. Znaczenie historyczne posiadają groby żołnierzy/junaków pole-głych w obronie ojczyzny. Uwagę zwraca również klasycystyczna kaplica (mauzoleum) zbudowana w pierwszej połowie XIX w., w której bocznych ścianach znajdują się nisze (aedicule) zamknięte odcinkowo, z reliefowymi wyobrażeniami urn. Przy za-chodnim murze zgromadzono nieliczne nagrobki prawosławnych Rosjan pracujących przy budowie koszar w Osowcu oraz ich rodzin pochodzące z lat 80. i 90. XIX w.

Cmentarz żydowski w Goniądzu jest wzmiankowany po raz pierwszy w 1782 r. W in-wentarzu kościelnym wspominano wówczas, że starozakonni mają *mogiłki wyznaczone sobie od miasta.* Cmentarz oznaczony jest na mapie Steina z lat 1795--1800, widnieje też na późniejszych mapach niemieckich i rosyjskich. W rejestrze pomiarowym z 1947 r. wskazano działkę o powierzchni 1,2 ha jako cmentarz należący do Gminy Wyznania Mojżeszowego w Goniądzu.

Kirkut położony jest ok. 1,5 km od centrum Goniądza, na południowy zachód przy drodze do Downar, ok. 400 m od cmentarza rzymskokatolickiego. We wspo-mnieniach żydowskich mieszkańców miasta miał kamienny mur. W narożniku pół-nocno-zachodnim znajdują się liczne rozrzucone kamienie stanowiące prawdopodob-nie pozostałość wspomnianego ogrodzenia. Obecnie nieogrodzony teren cmentarza porasta las, liczne krzewy, wysokie trawy. W północno-wschodnim narożniku znajduje się około 10 nagrobków najlepiej zachowanych, mających formę betonowych tumb, do których dostawione są stele w osłaniających je kapturach. Inne nagrobki to prze-ważnie granitowe głazy z oszlifowanym licem pokrytym inskrypcją -- jest ich ok. 50. Wśród traw można znaleźć fragmenty pojedynczych nagrobków z kamieni granito-wych oraz fragmenty betonowych tumb będących pozostałościami po nagrobkach

Macewy

w betonowych kapturach, usytuowane w północno-

-zachodnim narożniku cmentarza

Macewy

w betonowych kapturach, usytuowane w północno-

-zachodnim narożniku cmentarza

w typie sarkofagu z dostawioną macewą. Na jednej z macew widnieje symbol juda-izmu -- gwiazda Dawida.

Cmentarz został zniszczony w czasie II wojny światowej. Tablica na kamieniu pamiątkowym na Nowym Rynku w Goniądzu informuje, że w czerwcu 1941 r. wkra-czające wojska niemieckie zamordowały 116 mieszkańców Goniądza, głównie Żydów. W egzekucji brały udział jednostki Wehrmachtu, żandarmerii i niemieckiej policji. Część zwłok pochowano na cmentarzu żydowskim, część zakopano w polu -- ekshu-mowano je po miesiącu i pogrzebano na terenie kirkutu.