Cmentarz został założony na początku XIX w., w 1803 r. otoczono go czworobocznym murem z kamieni "na mech ułożonych", a poświęcono rok później. W 1804 r. przeniesiono nań XVIII-wieczny, drewniany kościół pw. Świętego Ducha, będący wcześniej kościołem szpitalnym. Cmentarz jest założony na planie nieregularnego wieloboku z promienistym układem alei. Zlokalizowano go przy drodze Goniądz-Downary w pobliżu miasta. Przed 1860 r. powiększono jego obszar "o jeden mórg" (ok. 0,5 ha), którego zakup sfinansowali mieszczanie goniądzcy i ówczesny posesor starostwa goniądzkiego. Cmentarz ponownie ogrodzono, wówczas zbudowano też bramę, na niej umieszczono napis: "Cmentarz - to miejsce wiecznego spoczynku, to jest przyszły ogród zmartwychwstania". Z 1895 r. pochodzi wzmianka źródłowa, że "ogrodzenie nie było wówczas jeszcze ukończone". Obecnie nekropolię otacza mur ogrodzeniowy z kamienia polnego z dwiema nowymi bramami.
Cmentarz zaskakuje ilością zabytkowych nagrobków. Do najstarszych można zaliczyć m.in.: nagrobek Wiktorii z Rutkowskich Gardockiej (zm. 16.12.1879), nagrobek baronówny Emmy Gibbert (zm. 18.12.1896) z białostockiego warsztatu Jana Dobrogosta (pomnik zwieńczony figurą anioła z tablicą inskrypcyjną z białego piaskowca o treści: Ś. P./ BARONÓWNA/ EMMA/ GIBBERT/ ŻYŁA LAT 23/ ZM. 18 GRUDNIA/ 1896 R., na rewersie KRÓTKO TRWAŁ BOJU TWEGO DZIEŃ/ DUCH TWÓJ JUŻ WOLNY/ PRZEMIJA CZŁOWIEK JAKO CIEŃ/ A JAK KWIAT POLNY), Ignacego Grodzkiego (zm. 1872) oraz ks. kanonika Józefa Małyszewicza (zm. 1897). Nad cmentarzem góruje neogotycka kaplica pw. Ducha Świętego z 1903 r., wzniesiona staraniem ks. kanonika Jana Wojdyłowskiego na miejscu drewnianego XVIII-wiecznego kościoła szpitalnego pw. Ducha Świętego. Jej projekt sporządził w 1901 r. inżynier wojskowy płk Zatkalik. Ze względu na brak zgody władz carskich na budowę projekt zmieniono, zmniejszając rozmiary budynku. Podczas inspekcji w 1904 r. okazało się, że nowo wybudowana kaplica jest większa, niż zakładał to projekt, jednak nie wydano nakazu rozbiórki. Po pożarze kościoła parafialnego w 1921 r. odprawiane w niej były nabożeństwa.
Zabytkowa goniądzka nekropolia kryje wiele dzieł sztuki sepulkralnej, w dokumentacjach konserwatorskich odnotowano kilkaset zabytkowych nagrobków. W najstarszej części cmentarza, usytuowanej na wzgórzu, wokół kaplicy, zachowały się liczne nagrobki żeliwne w formie postumentów zwieńczonych krzyżami, kamienne obeliski, nagrobki z początku XX w. w formie kamiennych konarów i złamanych drzew, żeliwne krzyże z drugiej połowy XIX w., a także żelazne kute krzyże na kamiennych cokołach. Znaczenie historyczne posiadają groby żołnierzy/junaków poległych w obronie ojczyzny. Uwagę zwraca również klasycystyczna kaplica (mauzoleum) zbudowana w pierwszej połowie XIX w., w której bocznych ścianach znajdują się nisze (aedicule) zamknięte odcinkowo, z reliefowymi wyobrażeniami urn. Przy zachodnim murze zgromadzono nieliczne nagrobki prawosławnych Rosjan pracujących przy budowie koszar w Osowcu oraz ich rodzin pochodzące z lat 80. i 90. XIX w.
Galeria
