Cmentarz założono w XVI w. na planie nieregularnego wieloboku. Położony jest przy ul. Kościelnej, w północnej pierzei rynku, w centrum miejscowości. Ma powierzch-
nię poniżej 0,5 ha. W wizytacji z 1804 r. czytamy: *Wchodząc z miasta na cmentarz, po prawej stronie stoi dzwonnica drewnia-na tarcicami obita, wierzch pokryty gontami, która jest bardzo stara, już reperacji jak no-wej restauracji potrzebuje.* \[...\] *Kościół ab antiquis był kamieniami oparkaniony, lecz że ten bruk był się ze wszystkim rozwalił, więc teraz* \[...\] *na nowo oparkaniony i drze-wami osadzony został.* Obecnie cmentarz przykościelny ogrodzony jest murem z kamienia polnego z trzema bramami, w południowo-zachodnim narożniku znajduje się dzwonnica z 1858 r. Duży wkład w budowę murowanej świątyni miał Kazimierz Eynarowicz, właściciel majątku w Kudrawce i fundator neoklasy-cystycznej kaplicy grobowej na cmentarzu
Nagrobek Józefa Eynarowicza
grzebalnym.
Najstarszy ślad pochówku przy kościele odnajdujemy w testamencie fundatora altarii Przemienienia Pań-skiego ks. Krzyczkowskiego z 1615 r. Najcenniejszym, a zarazem najstarszym
odnalezionym nagrobkiem jest wykonany w Hucie Sztabińskiej żeliwny nagrobek Józefa Eynarowicza (zm. 19.03.1845). Prostopadłościenny, klasycystyczny pomnik został usta-wiony na postumencie. Jedną ze ścian zdobią motywy muszli i skrzyżowanych, odwró-conych pochodni, a płyty pionowe zakończone są kimationem. Całość wieńczy krzyż na kuli. Na pomniku znajduje się płycina z tablicą inskrypcyjną: TU SĄ ZŁOŻONE/ ZWŁOKI Ś.P. JÓZEFA/ EYNAROWICZA/ OBYWATELA ZIEMSKIEGO/ POWIATU SOKÓLSKIEGO/ ŻYŁ LAT 71½ ZAKOŃCZYŁ/ DNI DOCZE-SNE/ 19 MARCA 1845 R. PRZYWIĄZANIE TEN/ POMNIK PAMIĘCI/ JEGO
POŚWIĘCA. Poza tym na cmentarzu zachowały się nagrobki m.in.: zamordowanych mieszkańców Nowego Dworu -- Stefanii Andrukiewicz i Marianny Rutkowskiej (ofiar I wojny światowej) oraz Jana Tomaszewskiego (zm. 1920), ks. Lipińskiego (zm. 1933), tzw. Dęby Pamięci KATYŃ 1940 -- OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA -- Eugeniusza Rokickiego i Jana Sobolewskiego. W kościele (na filarze) znajdziemy tablicę upamięt-niająca wydarzenia z II wojny światowej z napisem: OFIAROM/ DRUGIEJ WOJ-NY/ ŚWIATOWEJ/ I OKRESU PRZEŚLADOWAŃ/ ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ/ CZWARTEJ KOMPANII/ „DANUSIA" NOWY DWÓR/ ORAZ/
LUDNOŚCI CYWILNEJ. Przed kościołem stoi figuralny pomnik poświęcony pa-pieżowi św. Janowi Pawłowi II.
Cmentarz został założony na początku XIX w. na planie nieregularnego czworobo-ku. W wizytacji z 1804 r. czytamy: *cmentarz podług zalecenia rządowego wyniesiony, kamieniami oparkaniony i już na nim się ludzie chowają*. Położony jest w północno-
-wschodniej części miasta, w odległości 300 m od kościoła, ma powierzchnię 4 ha. Był co najmniej dwukrotnie powiększany, m.in. w 1955 r. dzięki staraniom ks. Z. Si-wickiego. Jest ogrodzony murem z drugiej połowy XX w. z dwiema bramami: pierw-szą z 1911 r. wybudowaną staraniem ks. Hilarego Daniłowicza (upamiętnia to napis na bramie KS H.D. 1911), a drugą -- z drugiej połowy XX w. Na cmentarzu przeważają nagrobki wolnostojące, krzyże osadzone w kamieniu, krzyże sztabińskie oraz cenotafy rodzinne. Najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1852 r. i należy do Pauliny Ey-narowiczowej. Usytuowany jest nieopodal kaplicy. Ma formę oktagonalnego, żeliwnego obelisku zwieńczonego profilowanymi płycinami i tablicą inskrypcyjną zakończoną ostrym łukiem z maswerkami oraz napisem: TU ZŁOŻONE SĄ/ ZWŁOKI/ SPO-CZYWAJĄCEJ/ W BOGU/ P\[...\]OL\[...\]Y/ Z GRĄBCZEWSKICH/ CZA\[...\]/ Z PIERWSZEGO/ MAŁŻEŃSTWA/ EYNAROWICZOWEJ/ PRZENIOSŁA SIĘ/ DO WIECZNOŚCI/ D. 8 PAŹDZIERNIKA/ 1852 ROKU/ ŻYŁA LAT 68;
na bocznej ściance: PROSI/ O WESTCHNIENIE/ DO BOGA, NIECH ODPO-CZYWA/ W POKOJU (inne przykłady tego rzadkiego typu nagrobka znajdują się w Korycinie, choć w stanie zdekompletowanym, oraz poza obszarem doliny Biebrzy
w Grodnie -- nagrobek Tekli Parczewskiej z 1846 r.). Do innych wartych uwagi nagrob-ków należy zaliczyć: granitowy nagrobek zwieńczony żelaznym krzyżem Józefa Dzie-łaka (zm. 1862; nieczytelna inskrypcja), nagrobek w formie granitowej płyty Antoniny ze Strzemeskich Bańkowskiej z 1871 r., zdekompletowany żeliwny krzyż ks. Józefa Gałeckiego (zm. 20.11.1875), zdekompletowany żeliwny nagrobek Aleksandra i Emilii Tomaszeskich \[pis. oryg.\] z 1880 r., żeliwny nagrobek Mikołaja Szymańskiego z 1880 r. oraz żeliwny, sztabiński nagrobek rodziny Kuców z 1883 r.
Głównym akcentem cmentarza jest kaplica grobowa rodziny Eynarowiczow zbu-dowana w 1903 r. przez Kazimierza Eynarowicza, neoklasycystyczna, na rzucie pro-stokąta. Została wymurowana z cegły i przekryta dachem dwuspadowym. Elewację frontową dzielą na trzy części cztery pilastry, pośrodku zostały umieszczone drzwi. Elewacje boczne również podzielono pilastrami, na osi środkowej znajdują się wielo-kwaterkowe okna. W tympanonie zwieńczonym schodkową attyką widnieje okrągła blenda z herbem szlacheckim, a pod nią metalowa tabliczka z inskrypcją: KAPLICA GROBOWA/ RODZINY EYNAROWICZÓW/ ZBUDOWANA PRZEZ/ KA-ZIMIERZA EYNAROWICZA/ W R. 1903/ WIECZNY SPOCZYNEK RACZ DAĆ PANIE/ DUSZOM WSZYSTKICH TU SPOCZYWAJĄCYCH. Poniżej
znajduje się kolejna tabliczka o treści: Ś.P./ WINCENTY/ EYNAROWICZ/ OBY-WATEL ZIEMSKI GUB. GRODZIEŃSKIEJ/ UR. 91 STYCZNIA 1809 R./
Brama główna
Kaplica grobowa Eynarowiczów
Nagrobek Pauliny Eynarowiczowej z połowy XIX w.
w południowej części cmentarza
ZM. W GRODNIE/ 30 GRUDNIA 1856 R. Z prawej strony znajdują się dwie ko-lejne tablice: Ś.P./ TADEUSZ EYNAROWICZ/ OBYWATEL ZIEMSKI GUB. GRODZIEŃSKIEJ/ ŻYŁ LAT 54/ ZM. POD LUBLINEM/ 13/26 CZERW-CA 1902 R. oraz poniżej: Ś.P./ KAZIMIERZ/ EYNAROWICZ/ OBYWATEL ZIEMSKI GUB. GRODZIEŃSKIEJ/ ŻYŁ LAT 62/ ZM. W KUDRAWCE/
D. 21/8 CZERWCA 1908 R. Natomiast tablica po lewej stronie głosi: Ś.P./ TEO-DORA Z BOREWICZÓW/ EYNAROWICZOWA/ ŻYŁA LAT 45/ ZM.
W KUDRAWCE/ 28 MAJA 1861 R. Kaplica grobowa została zdewastowana przez czerwonoarmistów, w latach 80. XX w. odrestaurowana wysiłkiem nowodworskich pa-rafian. Ostatni remont przeprowadzono w latach 2020--2021 staraniem ks. Jana Tro-chima i mieszkańców Nowego Dworu.
Ponadto na cmentarzu zachowało się ponad 200 zabytkowych nagrobków pre-zentujących wszystkie nurty ludowej sztuki sepulkralnej.
Cmentarz przycerkiewny parafii św. Mikołaja w Nowym Dworze został założony w XVI w. na planie prostokąta. Jest położony w centrum miejscowości, po północ-no-wschodniej stronie ul. Grodzieńskiej. Ma powierzchnię 0,3 ha i jest otoczony
Cerkiew pw. św. Mikołaja, widok od północnego wschodu
kamiennym murem z jedną bramą. Znajduje się na nim jeden nagrobek z drugiej połowy XX w.
Cerkiew została ufundowana w 1530 r. Na przełomie XVI i XVII w. przyjęła unię brzeską. Znajdujemy wzmiankę, że w XVII w. *cmentarz przycerkiewny nie miał ogro-dzenia. Stała tu rzeźba* (brak dalszych informacji o owej rzeźbie). Po 1839 r., w wyniku kasaty unii brzeskiej, parafia nowodworska ponownie stała się prawosławną. Ze źródeł dowiadujemy się, że *istniała drewniana cerkiew z drewnianą dzwonnicą, ogrodzona również drewnianym płotem, zbudowana w 1849 r. ze środków państwowych.* Po 1863 r. z materiału rozbiórkowego cerkwi pounickiej wybudowano kaplicę cmentarną (znisz-czoną przez Niemców w 1915 r.). W latach 1948--1955 wybudowano obecną cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy (krzyż na kopule pochodzi ze starej, drewnianej świą-tyni). W kolejnych latach cerkiew ogrodzono murem z kamienia.
Cmentarz założono ok. 1804 r. W wizytacji z tego czasu czytamy: *ku dalszemu po-grzebowaniu zmarłych są oznaczone mogiłki na gruncie funduszowym o stai sześcioro od cerkwi odległe, murem kamiennym oparkanione, jeszcze nie konsekrowane*. W latach 60. XX w. został powiększony. Jest zlokalizowany we wschodniej części miejscowości, przy
Brama główna
-wschodnia część cmentarza
drodze, i ma powierzchnię ok. 3 ha. Posiada kamienne ogrodzenie z XIX w. z dwiema bramami z drugiej połowy XX w.
Najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1855 r. Został wykonany ze skały gra-nitowej o nieregularnym kształcie i zwieńczony łacińskim krzyżem. Znajdują się na nim mało czytelne inskrypcje: ZADUSZĘ \[pis. oryg.\]/ ZMARŁO/ FRAN\[...\]I/ \[...\]/ MA-KOWICOW\[...\]/ R. 1855 \[...\]. Na cmentarzu znajduje się ponadto ok. 12 nagrobków z drugiej połowy XIX w. oraz ponad 100 nagrobków z pierwszej połowy XX w. Wśród nich przeważają: granitowe obeliski, krzyże sztabińskie, żeliwne i żelazne krzyże kowal-skiej roboty, krzyże osadzone na kamiennych cokołach, nagrobki wolnostojące i cenotafy. Krzyże w większości posiadają trzy poprzeczki zakończone trójliściem oraz inskrypcje w językach rosyjskim i polskim. Uwagę zwracają: żeliwny ażurowy krzyż na kamien-nym, opracowanym cokole z różowego granitu z inskrypcją: ЗДЕСЬ ПОКОИТСЯ/ ЕКАТЕРИНА/ КАЛЕНИКЬ/ РОД. 8 ФЕВРАЛЯ 1836 Г./ СКОНЪ. 19 НОЯБРЯ 1905
Г./ МИРЬ ПРАХУ ТВОЕМУ/ ДОРОГАЯ МАТЬ \[spoczywaj w pokoju, Droga Matko\],
krzyż żeliwny Karla Staworki i jego żony Petronelli z 1872 r., krzyż pamiątkowy rodziny Chancaruków z 1879 r., pomnik rodziny Sulimów z 1902 r. oraz rodziny Rawińskich z 1935 r. Interesujące są również dwa pomniki nagrobne o charakterze pamiątkowym, żeliwne z półplastycznymi figurami putt (pierwszy Sulimowa synowi z 1882 r., drugi z 1881 r. za spokój Franciszki, Iwana i Anny, dalej inskrypcja nieczytelna). Znaczenie historyczne posiada współczesny pomnik z 2004 r., ustawiony na zbiorowej mogile.
W ogrodzeniu z metalowych słupków i łańcucha znajdują się trzy płyty nagrobne z la-strico i granitowa tablica poświęcona Aleksandrowi Aniśkiewiczowi, Piotrowi Aniśkie-wiczowi oraz Prokopowi Charitanowiczowi, zamordowanym w 1941 r. przez Niemców.