Osowiec - Twierdza Osowiec

Szczególnym zabytkiem o znaczeniu ponadregionalnym na terenach nadbiebrzańskich jest Twierdza Osowiec, wybudowana w końcu XIX w., którą można zwiedzać z przewodnikiem. Odgrywała ona swą rolę też w okresach późniejszych. Anatol Wap, znawca dziejów twierdzy, pisał: "Geneza powstania Twierdzy Osowiec sięga 1871 r. kiedy gen. inż. Totleben zwrócił uwagę w swoim raporcie naczelnym władzom wojskowym o konieczności zabezpieczenia fortyfikacjami czterech szlaków kolejowych z Rosji do Niemiec i Austro-Węgier, a w tym linii kolejowej Brześć-Białystok-Grajewo-Ełk. Nowe twierdze uzupełniłyby linię twierdz na zachodniej granicy Rosji i zapewniły lepszą osłonę wojsk podczas mobilizacji. Jeszcze w 1871 r. oficerowie rosyjskiego Głównego Zarządu Inżynierii (GZI) przeprowadzili studia terenowe w rejonie Grodno-Białystok-Goniądz. W 1872 r. sporządzono projekty".

Rozpoczęcie budowy umocnień zaplanowano na 1874 r., zaś w latach 1873-1874 przeprowadzono następujące prace: "wykonano uzupełniające pomiary geodezyjne, wytrasowano w terenie położenie umocnień, zebrano dane o lokalnym potencjale siły roboczej i zasobach materiałów budowlanych, wybrano miejsca pod budowę cegielni i baraków dla budowniczych, rozpoczęto przymusowy wykup ziemi." Wkrótce tempo prac osłabło, a przed wojną z Turcją w 1877 r. całkowicie je przerwano z braku środków finansowych.

Do problemu ufortyfikowania Osowca powrócono w 1882 r., kiedy został zatwierdzony plan modernizacji, budowy i uzbrojenia twierdz. Budowę fortu zaporowego w Osowcu powierzono gen. inż. R.W. Krassowskiemu. W trakcie prac nad dostosowaniem projektu teoretycznego do warunków terenowych przymusowo wykupiono grunty i wysiedlono ludność do obecnie istniejącej wsi Osowiec. Budowę fortu rozpoczęto w 1882 r. na lewym, południowym brzegu Biebrzy w odległości 1,5 km od rzeki. Prace ukończono dwa lata później. W trakcie wznoszenia fortu gen. Krassowski wysunął koncepcję budowy kolejnego na prawym, północnym brzegu Biebrzy, w odległości 1,2 km od mostu kolejowego. Oznaczało to, że zrezygnowano z koncepcji budowy samotnego fortu zaporowego na rzecz twierdzy zaporowej, która w pełni zabezpieczyłaby ten ważny punkt strategiczny. Budowa Fortu II nazwanego Zarzecznym wraz z całą pozycją zarzeczną, którą zrealizowano w latach 1883-1885, usprawniła obronę twierdzy i umożliwiła działanie wojsk na obu brzegach rzeki.

Manewry przeprowadzone w latach 1883-1885 wykazały, że przeciwnik może sforsować Bagna Biebrzańskie groblą i brodem „szwedzkim" położonym 2 km na południe od mostu kolejowego, a tym samym obejść umocnienia w Osowcu. Postanowiono więc zablokować przeprawę „szwedzką" przez budowę Fortu III Szwedzkiego, która trwała w latach 1886-1887. Wkrótce też rozpoczęto prace nad ufortyfikowaniem międzypola Fortów I-III.

Po wybudowaniu Fortu III zmieniono oficjalną nazwę umocnień z Fortu Zaporowego Osowiec na Twierdza Osowiec. W tym samym czasie dawnemu fortowi zaporowemu nadano nazwę Fort I Centralny.

W 1890 r. zapadła decyzja o budowie kolejnego fortu, 3 km na zachód od Fortu III. Konieczność jego budowy wynikała z obawy, że zimą po zamarznięciu bagien nieprzyjaciel może obejść twierdzę z lewej flanki. Fort IV Nowy został zaprojektowany przez sztabskapitana Nestora A. Bujnickiego, który kierował jego budową w latach 1891-1892. W przeciwieństwie do trzech poprzednich fortów wzniesionych z cegły, do jego budowy użyto betonu z elementami zbrojenia. Warto dodać, że był to pierwszy betonowy fort w Rosji. W 1892 r. rozpoczęto budowę tzw. okrągłej baterii ok. 300 m na północny wschód od Fortu IV oraz drewniano-ziemnej Reduty Łomżyńskiej w odległości 1 km na wschód od Fortu IV.

*Po 1892 r. następowała stopniowa rozbudowa inżynieryjna fortów i międzypól. Wszystkie obiekty forteczne budowano z betonu zgodnie z instrukcjami opracowanymi przez GZI, przy wykorzystaniu wyników doświadczeń dotyczących działania pocisków minowych na konstrukcje. Istniejące obiekty ceglane wzmocniono warstwami betonu. W końcu lat 90-tych rozpoczęto wprowadzać do obiektów fortecznych osłonę wejścia, czyli przelotnię." Prace te postępowały wolno. Dopiero w 1910 r. zintensyfikowano roboty, kiedy to wraz z przyjęciem nowego planu wojny wzrosła militarna rola Osowca. W 1912 r. rozpoczęto kompleksową modernizację i rozbudowę Twierdzy Osowiec, która trwała do wybuchu I wojny światowej.

W tym okresie zmodernizowano i wybudowano nowe obiekty we wszystkich czterech fortach, na pozycji zarzecznej i międzypolach. Dzięki temu powstała Grupa Fortu Nowego i Pozycja Umocniona Łysa Góra. W 1912 r. rozpoczęto fortyfikowanie dominującej nad doliną Biebrzy Góry Skoblewa, przekształcając ją w punkt oporu z baterią pancerną - jedyną, jaką zbudowano w Rosji do wybuchu I wojny światowej. W 1912 r. gen. inż. Bujnicki opracował zatwierdzony, ale niezrealizowany projekt Goniądzkiej Grupy Fortowej. W okresie mobilizacji i podczas działań wojennych fortyfikacje stałe uzupełniano polowymi oraz zbudowano systemem polowym nowe pozycje: sośnieńską, białaszewską, goniądzki punkt oporu, Redutę Łomżyńską, Psie Wzgórza oraz pozycje na odcinku Fort IV-Grobla Honczarowska. Twierdzę otaczała esplanada w promieniu ok. 2 km od jej dzieł fortecznych, oznaczona kamiennymi znakami. Była ona podzielona na dwa rejony: pierwszy o szerokości ok. 1 km i drugi o szerokości ok. 850, w obrębie których obowiązywały zaostrzone przepisy budowlane. Dodatkowo twierdzę otaczał siedmiokilometrowy rejon forteczny podlegający jurysdykcji komendanta twierdzy.

Podczas I wojny światowej Twierdza Osowiec była dwukrotnie oblegana. Po raz pierwszy na przełomie września i października 1914 r., drugi raz od lutego do sierpnia 1915 r. "W tym czasie garnizon twierdzy odparł wszystkie szturmy, 23.VIII.1915 r. w wyniku niekorzystnej sytuacji militarnej Twierdza Osowiec została ewakuowana, przy czym Rosjanie wysadzili znaczną część obiektów fortecznych."

"Od 1915 roku do zakończenia wojny w Osowcu stacjonowały niemieckie oddziały tyłowe oraz rozmieszczono tu magazyny. 23.III.1919 r. pododdział 33pp odrodzonego Wojska Polskiego przejął twierdzę z rąk niemieckich. Od kwietnia do października 1919 r. Osowiec włączono w skład frontu przeciw niemieckiego. W tym też okresie dowództwo twierdzy przystąpiło do porządkowania umocnień i przywrócenia im wartości bojowej. Podczas ofensywy radzieckiej w lipcu 1920 r. 101 rez. pp stanowiący garnizon Osowca, opuścił twierdzę bez walki 27 lipca. W wyniku polskiej kontrofensywy, także oddziały radzieckie 24 sierpnia opuściły twierdzę bez walki."

"Po zakończeniu wojny przystąpiono do porządkowania twierdzy, remontu koszar i sporządzenia planów twierdzy i poszczególnych dzieł fortecznych. Wiosną 1922 r. przystąpiono do rozbiórki zburzonych i uszkodzonych obiektów fortecznych, które prowadziła firma „Dzierżawski i S-ka”. Prace polegały na odgruzowaniu i usunięciu zburzonych części obiektu tak, aby przywrócić maksimum wartości bojowej dziełom fortecznym. Roboty te firma zakończyła w 1925 r. W tym okresie przeprowadzono konserwację systemu hydrograficznego twierdzy. W połowie lat 20-tych zapadła decyzja o częściowej modernizacji twierdzy. W latach 1926–1929 prowadzono prace studyjno-terenowe. W 1930-1932 r. prowadzono prace modernizacyjne i budowę nowych obiektów w Forcie II. W latach późniejszych, aż do końca 1938 r. prowadzono głównie remonty i konserwacje obiektów. Wiosną 1939 r., w związku z groźbą wybuchu wojny z Niemcami, przystąpiono do rozbudowy fortyfikacji Osowca. Ogółem zaplanowano budowę 52 schronów bojowych odcinka „Osowiec”, z których od marca do 8.IX.1939 roku zbudowano co najmniej 14, a kilka dalszych było w budowie. Zmodernizowano część umocnień porosyjskich i zbudowano zalew na przedpolu pozycji zarzecznej. We wrześniu 1939 r. odcinka „Osowiec” bronił 135 rez. pp, II dywizjon 32 pal oraz Batalion Forteczny KOP „Osowiec”. Wojsko Polskie opuściło Osowiec 13 września."

W latach 1939-1941 stacjonowały tu oddziały armii radzieckiej. Twierdza Osowiec została włączona w skład radzieckich umocnień nadgranicznych, tzw. Linii Mołotowa, i stanowiła trzon Osowieckiego Rejonu Umocnionego (ORU). 2 czerwca 1941 r., po agresji niemieckiej na ZSRR, oddziały radzieckiej 10 Armii przez kilka dni stawiały opór w oparciu o ORU, a następnie wycofały się w kierunku na Lidę, Słonim i Pińsk. W latach 1941-1944 Niemcy rozmieścili na terenie twierdzy magazyny wojskowe. Lewobrzeżna część twierdzy została wyzwolona po ciężkich, dwudniowych walkach 14 sierpnia 1944 r., a cześć prawobrzeżna w styczniu 1945 r. Od listopada 1953 r. do chwili obecnej w Twierdzy Osowiec stacjonuje wojsko.