Początki sanktuarium różanostockiego sięgają trzeciej ćwierci XVII w., kiedy to Szczę-sny i Eufrozyna Tyszkiewiczowie ufundowali w tym miejscu klasztor dominikański. Sprowadzeni z Sejn zakonnicy mieli otoczyć opieką cudowny obraz Matki Bożej znajdujący się we dworze Tyszkiewiczów oraz krzewić jego kult. Kościół i klasztor wzniesiono z drewna obok folwarku fundatorów jeszcze w 1661 r. Sanktuarium dzięki działalności misyjnej dominikanów dość szybko stało się znane i odwiedzane było przez licznych pątników z Korony, Litwy i Rusi. Sława cudownego obrazu przyczyniła się również do licznych zapisów i nadań możnych rodów magnackich, dzięki któ-rym dominikanie zaczęli budować w 1759 r. murowany kościół, a w 1794 r. klasztor. W 1847 r. na skutek kasaty klasztorów katolickich w zaborze rosyjskim sanktuarium różanostockie przeszło pod zarząd księży diecezjalnych. W 1866 r., w ramach represji po upadku Powstania Styczniowego, władze carskie zamknęły kościół w odwecie za pa-triotyczną pielgrzymkę okolicznej ludności i oddały cały zespół klasztorny duchowień-stwu prawosławnemu. W 1901 r. do Różanegostoku sprowadzono z Grodna mniszki prawosławne z klasztoru Narodzenia NMP, które utworzyły przy klasztorze szkołę dla dziewcząt. Podczas bieżeństwa w 1915 r. mniszki opuściły klasztor i, uciekając w głąb Rosji, wywiozły cudowny obraz Matki Bożej. Został on odnaleziony w latach 90. XX w.
Widok na bazylikę różanostocką
Wnętrze bazyliki
Ołtarz boczny z obrazem
„Chrystus u słupa"
Ołtarz boczny z kopią cudownego obrazu
na terenie jednego z klasztorów na Białorusi. Po uzyskaniu niepodległości sanktuarium przekazano salezjanom, którzy prowadzą tu pracę wychowawczą wśród młodzieży.
Kościół pw. Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny zbudowany został w latach 1759--1785 jako sanktuarium Matki Bożej Różanostockiej z inicjatywy przeora konwentu o. Remigiusza Zahorowskiego i architekta dominikańskiego o. Ludwika Hryncewicza. Przy jego budowie wzorowano się na jezuickim kościele z Grodna -- dwuwieżowej, trójnawowej bazylice z transeptem i kopułą w przecięciu naw, wznie-sionej w drugiej połowie XVII w. Jednak po 25 latach budowy -- zapewne ze względu na brak funduszy na prace budowlane -- świątynię ukończono bez kopuły i barokowe-go zwieńczenia wież.
Kościół zbudowano z cegły w układzie bazylikowym. Trójnawowy, z transeptem i prezbiterium zakończonym absydą, ujętym po bokach zakrystiami. Fasadę świątyni flankują dwie wieże różniące się wysokością, ze szczytem pomiędzy nimi. Elewacje rozczłonkowane zostały pilastrami o głowicach toskańskich, a prostokątne otwory okienne zamknięte są półkoliście i odcinkowo.
W latach 80. XVIII w. kościół różanostocki wyposażony został w zespół trzyna-stu barokowych ołtarzy i ambonę. Obrazy ołtarzowe wyszły spod pędzla Antoniego Gruszeckiego, mnicha bazyliańskiego z Poczajowa, działającego w drugiej połowie XVIII w. na terenie Grodzieńszczyzny. W 1866 r. świątynię oddano duchowieństwu prawosławnemu i przekształcono na cerkiew z nowym ikonostasem oraz malowidłami na ścianach. Oryginalne wyposażenie kościoła w znacznej części uległo zniszczeniu, część sprzętów oddano sąsiednim parafiom. W 1919 r. kościół różanostocki wraz z za-budowaniami klasztornymi przejęli księża salezjanie. W 1929 r. wnętrze świątyni odno-wiono, a w ołtarzu bocznym w lewej nawie umieszczono kopię cudownego obraz Matki Bożej autorstwa Jana Sawczyka. W 1988 r. kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.
Budynek klasztoru dominikańskiego zbudowany został w 1794 r. Po kasacie zakonu w 1846 r. klasztor stał się własnością parafii. W latach 1901--1915 w budynku mieszkały mniszki prawosławne, a do 1902 r. mieściły się w nim również szkoła dla dziewcząt i internat. W latach 1919--1954 budynek był własnością salezjanów i służył celom edukacyjnym. Po 1954 r. mieścił się w nim internat szkoły rolniczej, zaś po roku 1990 pozostawał nieużytkowany. W 2000 r. budynek klasztoru został przekazany salezjanom, którzy prowadzą w nim dom pielgrzyma.
Dawny klasztor dominikanów to budynek murowany, dwukondygnacyjny, wznie-siony na rzucie prostokąta, z ryzalitem centralnym w fasadzie od strony północnej i dwoma ryzalitami skrajnymi od południa. Nakryty jest dachami dwuspadowymi i trójspadowymi. Elewację frontową zdobi skromny detal architektoniczny, a wnętrza parteru przykryte są sklepieniami klasztornymi.
Widok na fasadę klasztoru
Budowa cerkwi pw. Najświętszej Maryi Panny Wspomożenia Wiernych związana jest z przeniesieniem z Grodna do Różanegostoku żeńskiego klasztoru Narodzenia Naj-świętszej Maryi Panny w 1901 r. Z Grodna do nowego miejsca przeniesiono również ikonę Matki Bożej Włodzimierskiej. W 1905 r. w różanostockim monasterze służyło dwóch księży i diakon, a w klasztorze mieszkało siedem mniszek, 59 nowicjuszek i 20 osób przygotowujących się do nowicjatu. Przełożoną była siostra Helena, która dbała o rozwój klasztoru. Mniszki prowadziły działalność charytatywną oraz edukacyjną w powstałych przy monastyrze żeńskim seminarium nauczycielskim, pięciu szkołach cerkiewno-parafialnych i wzorcowej szkole dwuklasowej. W 1914 r. zbudowano szpital, w którym pracowali lekarz i felczer, a chorymi opiekowały się siostry oraz uczennice z seminarium nauczycielskiego. Przy klasztorze funkcjonowały także sierociniec i przy-tułek dla starszych kobiet. Siostry zajmowały się również działalnością gospodarczą, posiadały skład maszyn rolniczych, magazyn zbóż klasyfikowanych oraz pokazową hodowlę inwentarza. Po odzyskaniu niepodległości cerkiew została zamieniona przez salezjanów na kościół dla wychowanków.
W 1904 r. biskup grodzieński Nikanor poświęcił kamień węgielny pod budowę
nowej murowanej cerkwi pw. Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, którą ukończono
Dawna cerkiew, obecnie kaplica
i konsekrowano w roku 1908. Wewnątrz znajdował się biały ikonostas ze złoconymi detalami, a w oknach barwne witraże. Cerkiew została zbudowana w stylu rusko-
-bizantyńskim, na rzucie wydłużonego prostokąta, w układzie bazylikowym, od wschodu zamknięta trzema absydami, od zachodu z kruchtą poprzedzoną domkiem portalowym. Wnętrze jest trójnawowe, wydzielone filarami. Główną nawę oraz domek portalowy nakrywa dach dwuspadowy, natomiast nawy boczne -- jednospadowy. Elewacje na wyso-kim cokole z kamiennych ciosów zostały wymurowane z żółtej cegły i rozczłonkowane płycinowymi, tynkowanymi lizenami. Ozdabiają je ceglane, tynkowane, dekoracyjnie opracowane gzymsy z motywem kostkowym i arkadkowym. Okna, zamknięte półko-liście, ujęte są w łukowe nadokienniki. Portal z półkoliście wyciętym otworem został zwieńczony szczytem, w polu którego widnieje monogram Chrystusa. Fasadę zdobi trójdzielne, arkadowe okno wydzielone półkolumnami z kostkowymi kapitelami.
„Drapieżnik" to budynek należący do zespołu żeńskiego prawosławnego monasty-ru, funkcjonującego tu w latach 1901--1915. Jego nazwa pochodzi zapewne od sło-wa „trapeznaja" oznaczającego refektarz. Budowę tego obiektu rozpoczęto w 1911 r. i prawdopodobnie nie zdążono jej ukończyć do 1915 r., w którym mniszki opuściły Różanystok. Podczas I wojny światowej budynek zajmowali Niemcy, a po odzyskaniu
Jeden
z budynków dawnego żeńskiego klasztoru prawosławnego, tzw. Drapieżnik
niepodległości wraz z dawnym klasztorem dominikańskim przeszedł w ręce salezjanów. W 1922 r. przybyłe do Różanegostoku siostry salezjanki prowadziły w nim internat dla dziewcząt. Po II wojnie światowej, podczas której budynek zajęty był kolejno przez żoł-nierzy radzieckich i niemieckich, powtórnie służył salezjanom. W 1954 r. jako własność państwowa był zapleczem Zespołu Szkół Rolniczych -- umieszczono w nim internat żeński, a następnie stołówkę i świetlicę. W 2000 r. budynek przekazano salezjanom, którzy umieścili w nim ośrodek wychowawczo-resocjalizacyjny dla chłopców.
Położony w pobliżu kościoła murowany budynek charakteryzuje się ciekawą, roz-członkowaną bryłą o zróżnicowanej wysokości, z wieżą i zewnętrzną klatką schodową. Elewacje przeprute zostały oknami o wielu różnych kształtach i ozdobione detalem inspirowanym rosyjską architekturą cerkiewną.