Cmentarz został założony na początku XIX w. na planie zbliżonym do prostokąta. Położony jest ok. 300 m od kościoła parafialnego, przy drodze Trzcianne--Downary. Ma powierzchnię ok. 5 ha i jest obwiedziony kamiennym murem z trzema brama-mi z drugiej połowy XIX w. Pierwszy odnotowany w księgach pochówek pochodzi z 1812 r., natomiast najstarszy odnaleziony nagrobek, o nieczytelnych inskrypcjach, z 1866 r. Na cmentarzu w Trzciannem spotkamy wszystkie możliwe formy nagrobków, widziane na innych cmentarzach biebrzańskich, w tym setki kowalskich krzyży róż-niących się między sobą nieznacznie rodzajem i rozmieszczeniem ornamentyki oraz (choć w mniejszym stopniu) zastosowaną symboliką sepulkralną. Motywy zdobnicze widoczne na nagrobkach zaczerpnięte zostały zarówno ze sztuki antycznej (wolu-ty, palmety, łzawnice), jak i średniowiecznej (półłuki, maswerki, trójliście). Symbole odnoszą się nie tylko do kwestii przemijania ciała (czaszka z piszczelami), żałoby (łzawnice), ale i nadziei na życie wieczne (uskrzydlone główki anielskie, popiersia anioła, motywy eucharystyczne).
Widok
z cmentarza w kierunku kościoła parafialnego
-wschodniego narożnika cmentarza na bramę główną
Rzeźba
na nagrobku Marii i Władysława Ołdakowskich
XIX-wieczny nagrobek żeliwny w formie obelisku
Zwraca uwagę oryginalny żeliwny pomnik rodziny Ołdakowskich z 1877 r. w for-mie zwężającego się ku górze obelisku, posadowiony na żeliwnym cokole, pierwotnie zwieńczony krzyżem. Jego ściany boczne w prostym obramieniu z krzyżem w górnej partii wypełniają płyciny z inskrypcjami. W głównej (pierwotnie pod krzyżem) wid-nieje motyw wieńca laurowego, a w nim data 1877, zaś poniżej inskrypcja: GRÓB/ RODZINY/ OŁDAKOW/ SKICH/ PRZECHODNIU WESTCHNIJ/ DO
BOGA. W kolejnych płycinach znajdują się inskrypcje: DYONIZY/ ŻYŁ LAT 64/ UMARŁ 31 WRZEŚNIA/1850 R./ ŻONA JEGO/ PAULINA/ Z RUKIEWI-CZÓW/ ŻYŁA LAT 58/ UMARŁA 10 LIPCA/ 1861 R. oraz JÓZEF/ GAR-DECKI/ ŻYŁ LAT 64/ UM. W MARCU/1875 R./ WIKTORYJA/ RUKIEWICZ/
ŻYŁA LAT 65/ UM. D. 1 MARCA/ 1877 R. Ten typ obelisku odnajdziemy również na cmentarzu katolickim w Próżanie (nagrobek F. Leżańskiego z 1858) czy Grodnie (nagrobek J. Borowskiego z 1886). Znaczenie historyczne posiadają: żeliwny nagro-bek ks. Pawła Tronczyńskiego, proboszcza trzciańskiego (zm. 1877), proboszcza ks. Edwarda Pietkiewicza (zm. 1911), kilkadziesiąt zabytkowych nagrobków, w więk-szości żeliwnych i żelaznych krzyży osadzonych na kamiennych cokołach. Na uwagę zasługują ponadto żeliwne, sztabińskie krzyże i nagrobki. Tuż za bramą znajdują się liczne kute krzyże osadzone na kamiennych cokołach tworzące lapidarium. Warty uwagi jest też skromny krzyż z tabliczką inskrypcyjną: ALEKSANDRA/ WEJDA/ ŻYŁA LAT 18 ZM. OD GRANATU/ BOLSZEWICKIEGO 6 SIERP. 1920 R./
PROSI O ZDROWAŚ MARJA, a także nagrobek z piaskowca w formie arkady zwieńczonej krzyżem, z umieszczoną w niej piękną, pełnoplastyczną rzeźbą kobiety, poświęcony Marii i Władysławowi Ołdakowskim z 1891/1909 r. Na dwudzielnej tablicy znajduje się inskrypcja: Ś.P./ MARJA Z GRODZKICH/ OŁDAKOWSKA/ ZMARŁA 21 MARCA 1891 R./ PRZEŻYWSZY LAT 40, Ś.P./ WŁADYSŁAW/ OŁDAKOWSKI/ ZMARŁ 4 STYCZNIA 1906 R./PRZEŻYWSZY LAT 72/ POKÓJ ICH PROCHOM/ PRZECHODNIU PROSZĘ O ZDROWAŚ MA-
RYJA. Na terenie cmentarza warto również odnaleźć kolejny piękny, bogato rzeź-biony, niestety zdekompletowany pomnik z piaskowca, osadzony na cokole ze skał i ozdobiony wieńcem laurowym, motywami roślinnymi oraz inskrypcją na rozwiniętym rulonie: Ś.P./ WALERIA Z SICKIEWICZÓW/ KASPAROWICZ/ UMARŁA 7 LIPCA/ 1892 R./ ŻYŁA 55 LAT/ TĘ PAMIĄTKĘ POSTAWILI/ KOCHAJĄ-CY MĄŻ I DZIECI/ PROSZĄC O TRZY/ ZDROWAŚ MARYA. W najstarszej
części cmentarza, usytuowanej w południowo-wschodnim narożniku, zachowały się liczne zabytkowe nagrobki z nieczytelnymi już inskrypcjami, uszkodzone, połamane i zdekompletowane krzyże.
Cmentarz został założony w XIX w. na planie prostokąta. Leży na północ od miej-scowości, na skraju lasu, przy drodze Trzcianne--Downary. Jego dokładna lokalizacja jest znana z map wojskowych z początku XX w. oraz planów scaleniowych z lat 30. XX w. Podczas II wojny światowej został całkowicie zniszczony. Teren cmentarza porasta las, w ściółce leśnej można odnaleźć nieliczne fragmenty nagrobków wchło-niętych w grunt, o nieczytelnych inskrypcjach, a także luźno rozrzucone kamienie, być może pozostałości ogrodzenia. Nieopodal cmentarza znajduje się mogiła żołnierzy radzieckich z II wojny światowej.
Staraniem Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w 2018 r. na skraju kir-kutu stanęła tablica umocowana na głazie z inskrypcją w językach polskim, angiel-skim i hebrajskim: CMENTARZ ŻYDOWSKI W TRZCIANNEM/ PAMIĘCI ŻYDOWSKICH MIESZKAŃCÓW TU POCHOWANYCH/ ORAZ OFIAR HOLOCAUSTU.
Na granicy wsi Trzcianne i Zubole znajduje się pomnik w miejscu mordu ludności wyznania mojżeszowego. W czerwcu 1941 r. Niemcy podpalili drewnianą zabudowę miasteczka, a Żydów zgrupowali na terenie dawnej żwirowni we wsi Zubole. Według szacunków Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce Hitlerowcy wymordowali tam ok. 400 osób mężczyzn, kobiet, dzieci. W 1989 r. mieszkaniec
Pomnik pamięci
Pomnik pamięci
Trzciannego, Hejdman, zbudował skromny pomnik upamiętniający te ofiary. Na ta-blicy komemoratywnej widnieje napis w językach hebrajskim i polskim: PAMIĘCI ŻYDÓW/ POLSKICH/ MIESZKAŃCÓW/ TRZCIANNEGO/ ZAMORDO-WANYCH/ PRZEZ HITLEROWCÓ/ W 1941 R.
Muzeum Lipskiej Pisanki i Tradycji w Lipsku
Artur Gaweł