Szczególnym zabytkiem o znaczeniu ponadregionalnym na terenach nadbie-brzańskich jest Twierdza Osowiec, wybudowana w końcu XIX w., którą można zwiedzać z przewodnikiem. Odgrywała ona swą rolę też w okresach późniejszych. Anatol Wap, znawca dziejów twierdzy, pisał: *Geneza powstania Twierdzy Oso-wiec sięga 1871 r. kiedy gen. inż. Totleben zwrócił uwagę w swoim raporcie naczelnym władzom wojskowym o konieczności zabez-pieczenia fortyfikacjami czterech szlaków kolejowych z Rosji do Niemiec i Austro-Wę-gier, a w tym linii kolejowej Brześć-Biały-stok-Grajewo-Ełk. Nowe twierdze uzupeł-niłyby linię twierdz na zachodniej granicy Rosji i zapewniły lepszą osłonę wojsk pod-czas mobilizacji. Jeszcze w 1871 r. ofi-cerowie rosyjskiego Głównego Zarządu Inżynierii (GZI) przeprowadzili studia terenowe w rejonie Grodno--Białystok--Goniądz. W 1872 r. sporządzono projekty*
Grób żołnierza z 1920 r. na cmentarzu parafialnym w Korycinie
Plan Twierdzy Osowiec
Rozpoczęcie budowy umocnień zaplanowano na 1874 r., zaś w latach 1873--1874 przeprowadzono następujące prace: *wykonano uzupełniające pomiary geodezyj-ne, wytrasowano w terenie położenie umocnień, zebrano dane o lokalnym potencjale siły*
Twierdza Osowiec
Twierdza Osowiec
Twierdza Osowiec
*roboczej i zasobach materiałów budowlanych, wybrano miejsca pod budowę cegielni i ba-raków dla budowniczych, rozpoczęto przymusowy wykup ziemi.* Wkrótce tempo prac osłabło, a przed wojną z Turcją w 1877 r. całkowicie je przerwano z braku środków finansowych.
Do problemu ufortyfikowania Osowca powrócono w 1882 r., kiedy został za-twierdzony plan modernizacji, budowy i uzbrojenia twierdz. Budowę fortu zapo-rowego w Osowcu powierzono gen. inż. R.W. Krassowskiemu. W trakcie prac nad dostosowaniem projektu teoretycznego do warunków terenowych przymusowo wy-kupiono grunty i wysiedlono ludność do obecnie istniejącej wsi Osowiec. Budowę fortu rozpoczęto w 1882 r. na lewym, południowym brzegu Biebrzy w odległości 1,5 km od rzeki. Prace ukończono dwa lata później. W trakcie wznoszenia fortu gen. Krassowski wysunął koncepcję budowy kolejnego na prawym, północnym brze-gu Biebrzy, w odległości 1,2 km od mostu kolejowego. Oznaczało to, że zrezygno-wano z koncepcji budowy samotnego fortu zaporowego na rzecz twierdzy zaporo-wej, która w pełni zabezpieczyłaby ten ważny punkt strategiczny. Budowa Fortu II nazwanego Zarzecznym wraz z całą pozycją zarzeczną, którą zrealizowano w latach 1883--1885, usprawniła obronę twierdzy i umożliwiła działanie wojsk na obu brze-gach rzeki.
Manewry przeprowadzone w latach 1883-1885 wykazały, że przeciwnik może sforsować Bagna Biebrzańskie groblą i brodem „szwedzkim" położonym 2 km
Twierdza Osowiec
na południe od mostu kolejowego, a tym samym obejść umocnienia w Osowcu. Po-stanowiono więc zablokować przeprawę „szwedzką" przez budowę Fortu III Szwedz-kiego, która trwała w latach 1886--1887. Wkrótce też rozpoczęto prace nad ufortyfi-kowaniem międzypola Fortów I--III.
Po wybudowaniu Fortu III zmieniono oficjalną nazwę umocnień z Fortu Za-porowego Osowiec na Twierdza Osowiec. W tym samym czasie dawnemu fortowi zaporowemu nadano nazwę Fort I Centralny.
W 1890 r. zapadła decyzja o budowie kolejnego fortu, 3 km na zachód od Fortu
III\. Konieczność jego budowy wynikała z obawy, że zimą po zamarznięciu bagien nieprzyjaciel może obejść twierdzę z lewej flanki. Fort IV Nowy został zaprojek-towany przez sztabskapitana Nestora A. Bujnickiego, który kierował jego budową w latach 1891-1892. W przeciwieństwie do trzech poprzednich fortów wzniesionych z cegły, do jego budowy użyto betonu z elementami zbrojenia. Warto dodać, że był to pierwszy betonowy fort w Rosji. W 1892 r. rozpoczęto budowę tzw. okrągłej baterii ok. 300 m na północny wschód od Fortu IV oraz drewniano-ziemnej Reduty Łom-żyńskiej w odległości 1 km na wschód od Fortu IV.
*W końcu lat 90-tych rozpoczęto wprowadzać do obiektów fortecznych osłonę wejścia, czyli przelotnię.* Prace te postępowały wolno. Dopiero w 1910 r. zintensyfikowano robo-ty, kiedy to wraz z przyjęciem nowego planu wojny wzrosła militarna rola Osowca. W 1912 r. rozpoczęto kompleksową modernizację i rozbudowę Twierdzy Osowiec, która trwała do wybuchu I wojny światowej.
W tym okresie zmodernizowano i wybudowano nowe obiekty we wszystkich czterech fortach, na pozycji zarzecznej i międzypolach. Dzięki temu powstała Grupa Fortu Nowego i Pozycja Umocniona Łysa Góra. W 1912 r. rozpoczęto fortyfikowanie dominującej nad doliną Biebrzy Góry Skoblewa, przekształcając ją w punkt oporu z baterią pancerną -- jedyną, jaką zbudowano w Rosji do wybuchu I wojny światowej. W 1912 r. gen. inż. Bujnicki opracował zatwierdzony, ale niezrealizowany projekt Goniądzkiej Grupy Fortowej. W okresie mobilizacji i podczas działań wojennych fortyfikacje stałe uzupełniano polowymi oraz zbudowano systemem polowym nowe pozycje: sośnieńską, białaszewską, goniądzki punkt oporu, Redutę Łomżyńską, Psie Wzgórza oraz pozycje na odcinku Fort IV-Grobla Honczarowska. Twierdzę otaczała esplanada w promieniu ok. 2 km od jej dzieł fortecznych, oznaczona kamiennymi znakami. Była ona podzielona na dwa rejony: pierwszy o szerokości ok. 1 km i drugi o szerokości ok. 850, w obrębie których obowiązywały zaostrzone przepisy budow-lane. Dodatkowo twierdzę otaczał siedmiokilometrowy rejon forteczny podlegający jurysdykcji komendanta twierdzy.
Podczas I wojny światowej Twierdza Osowiec była dwukrotnie oblegana. Po raz pierwszy na przełomie września i października 1914 r., drugi raz od lutego do sierp-nia 1915 r*. W tym czasie garnizon twierdzy odparł wszystkie szturmy, 23.VIII.1915 r. w wyniku niekorzystnej sytuacji militarnej Twierdza Osowiec została ewakuowana, przy czym Rosjanie wysadzili znaczną część obiektów fortecznych.*
W latach 1939--1941 stacjonowały tu oddziały armii radzieckiej. Twierdza Oso-wiec została włączona w skład radzieckich umocnień nadgranicznych, tzw. Linii Mo-łotowa, i stanowiła trzon Osowieckiego Rejonu Umocnionego (ORU). 2 czerwca 1941 r., po agresji niemieckiej na ZSRR, oddziały radzieckiej 10 Armii przez kilka dni stawiały opór w oparciu o ORU, a następnie wycofały się w kierunku na Lidę, Słonim i Pińsk. W latach 1941--1944 Niemcy rozmieścili na terenie twierdzy maga-zyny wojskowe. Lewobrzeżna część twierdzy została wyzwolona po ciężkich, dwu-dniowych walkach 14 sierpnia 1944 r., a cześć prawobrzeżna w styczniu 1945 r. Od listopada 1953 r. do chwili obecnej w Twierdzy Osowiec stacjonuje wojsko.