Dolistowo Stare – Wiatrak holender

Wiatrak w Dolistowie Starym, położony przy wschodniej granicy wsi, jest najstarszym w regionie młynem wiatrowym.

Według przekazów rodzinnych właścicieli młyna, Kolendów, zbudowano go w drugiej połowie XIX w. na zlecenie nieznanego z nazwiska Żyda z Suchowoli. Świadczy o tym rosyjskojęzyczna tabliczka zakładu ubezpieczeniowego z datą 1870. Młyn w tym miejscu widoczny jest na mapie z 1894 r. Za konstrukcję wiatraka odpowiedzialny był niemiecki majster, który kierował pracą miejscowych rzemieślników. W latach 70. XIX w. za zawrotną sumę 16 000 zł młyn odkupił Piotr Kolendo, który powrócił z USA. Stał się on protoplastą trzech pokoleń młynarzy. W ostatniej ćwierci XIX w. wiatrak mełł zboże głównie na potrzeby budowniczych Twierdzy Osowiec, a także stacjonujących tam żołnierzy rosyjskich. Okresem prosperity było międzywojnie, kiedy do dolistowskiego wiatraka zwożono zboże nie tylko z okolic, ale i terenów odległych o kilkadziesiąt kilometrów. Przed II wojną światową Piotr Kolendo przekazał młyn swojemu synowi Stanisławowi. W tym okresie zredukowano ilość kamieni młyńskich do jednego złożenia, ale w wiatraku funkcjonowały też walce młyńskie (wyprodukowane w białostockiej firmie odlewniczej Leib-Gotlib), tzw. oczystka, czyli maszyna czyszcząca zboże, oraz sieczkarnia bębnowa ustawiona w suterenie.

Zakład Kolendów funkcjonował również w trakcie okupacji niemieckiej, aczkolwiek ze znacznymi ograniczeniami. Wkrótce po wojnie w wiatraku zainstalowano dwa silniki spalinowe. Spowodowało to interwencję urzędu skarbowego, który nakazał zlikwidowanie jednego rodzaju napędu. Właściciel zdjął zatem skrzydła, które później zostały porąbane i spalone. Pomimo utrudnień młyn pracował nieprzerwanie, od lat 60. obsługiwany przez syna Stanisława, Zenona, a później jego syna Sławomira. W latach 80. dostawiono do niego murowaną przybudówkę.

Wiatrak zachował się do dnia dzisiejszego w dobrym stanie, a w nim urządzenia z niemieckich zakładów Kaplera i Kruppa. Jest to budowla na rzucie regularnego ośmioboku, podpiwniczona, posadowiona na kamienno-betonowej podmurówce. Jej ściany, wzniesione w konstrukcji słupowo-ryglowej, pokryte są wiórem, zaś dach blachą. Wewnątrz zachowały się drewniane stropy oraz deskowe podłogi przymocowane do legarów drewnianymi tyblami. Do wschodniej ściany wiatraka przylega współczesny parterowy budynek z pustaków, połączony z wiatrakiem wspólną betonową rampą.