Jaczno – Cerkiew cmentarna pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności

Parafia prawosławna w Jacznie jest prawdopodobnie najstarszą parafią chrześcijańską w gminie Dąbrowa Białostocka. Erygowała ją królowa Bona w latach 1536--1540 pod wezwaniem św. Proroka Eliasza. Po 1596 r. parafia przyjęła unię brzeską i aż do rozbiorów cerkiew jacznieńska pozostawała w kolacji królewskiej. W świątyni znajdowała się namalowana w 1624 r. w pobliskim Lipsku i uznawana za cudowną ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem. W 1839 r. parafia powróciła do prawosławia. W 1856 r. wzniesiono nową drewnianą cerkiew parafialną, która spłonęła 14 listopada 1985 r. wraz z całym wyposażeniem. Na jej miejscu wybudowana została obecna murowana świątynia, wyświęcona w 1993 r. pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego.

Drewniana cerkiew pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności usytuowana jest na cmentarzu grzebalnym zlokalizowanym na północ od wsi, przy drodze do Harasimowicz. Wezwanie cerkwi ma charakter eschatologiczny i odnosi się bezpośrednio do Zmartwychwstania Chrystusa. Tradycja Kościoła wschodniego, szanując tajemni-cę, którą Ewangelie otaczają sam akt powstania Chrystusa z grobu, przedstawia ten temat w malarstwie ikonowym jako Anastasis (Zstąpienie do otchłani) lub Myroforos (Niewiasty niosące wonności do grobu). W tym drugim przypadku tematem przed-stawienia malarskiego są przeważnie trzy Marie stojące przy pustym sarkofagu w towarzystwie anioła bądź aniołów.

Nie jest znana dokładna data powstania cmentarza. Na pewno został wytyczony w pierwszej połowie XIX w., kiedy to przenoszono miejsca pochówków poza obręb miast i wsi. Cerkiew została zbudowana po 1856 r., częściowo z materiału rozbiórkowego starej cerkwi parafialnej, co potwierdziły oględziny jej ścian w trakcie ostatniego remontu. W 1969 r. wyświęcono nowy prestoł (ołtarz) za błogosławieństwem bpa Nikanora (Mikołaja Niesłuchowskiego). Ojciec Mikołaj był w okresie II wojny światowej proboszczem jacznieńskim i został ranny w trakcie walk wyzwoleńczych w 1944 r. Wówczas zginęła też jego żona Olga i została pochowana na cmentarzu w Jacznie. W latach 2020-2021 cerkiew cmentarna przeszła gruntowny remont: wymieniono szalunek i wewnętrzne odeskowanie ścian, stolarkę okienną i drzwiową, podłogę wraz z legarami oraz pokrycie dachowe. Cerkiew otrzymała też nowe wyposażenie - ikonostas, prestoł i żertwiennik, czyli stół, na którym przygotowywane są Dary Eucharystyczne.

Cerkiew cmentarna zbudowana jest w konstrukcji wieńcowej na rzucie zbliżonym do kwadratu. Jej czterospadowy dach wieńczy kopułka na cokole. Ściany szalowane są poziomo ułożonymi deskami, a okna wieńczą ozdobne nadokienniki o kształcie zbliżonym do trójkąta, charakterystyczne dla drewnianego budownictwa Sokólszczyzny.