Jaminy – Zespół kościoła pw. św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty

W centrum wsi Jaminy, na piaszczystym wzgórzu, znajduje się drewniany kościół parafialny otoczony cmentarzem. Wraz z sąsiadującą z nim plebanią i dwiema kapliczkami cmentarnymi tworzy interesujący zespół zabytków.

Jaminy powstały stosunkowo późno, bo dopiero w XVII w. w trakcie kolonizacji Puszczy Nowodworskiej. Osadzona na tych terenach ludność zajmowała się m.in. wytopem rudy darniowej zalegającej torfowiska. Dla nich w 1755 r. Teodora z Sołtanów Sapieżyna, dzierżawiąca tutejsze królewszczyzny, wystawiła drewniany kościół. Świątynia ta spłonęła w 1789 r. i rok później została zastąpiona krytą strzechą, drewnianą kaplicą. Pomimo zaopatrzenia w 1793 r. parafii w fundusz ziem-ski przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego nowa świątynia została poświęcona dopiero w 1849 r. Był to drewniany, XVIII-wieczny kościół przeniesiony z Augustowa, gdzie w 1845 r. ukończono budowę nowej, murowanej świątyni. W 1831 r. parafianie jamińscy wznieśli drewnianą plebanię, a w 1881 r. otoczyli przykościelny cmentarz murem. Z tego mniej więcej okresu pochodzą dwie murowane kapliczki włączone w ogrodzenie cmentarza, a być może również dwie drewniane usytuowane obok kościoła. W 1873 r. świątynia była już zaopatrzona w trzy ołtarze: św. Mateusza, św. Wawrzyńca i św. Anny. W 1880 r. zbudowano nową plebanię, która pełniła swą funkcję przez sto lat. Plebania z 1831 r. stała się prywatną własnością ówczesnego proboszcza ks. Jana Falkowskiego, po czym przeszła na własność jego spadkobierców. Przypuszczalnie poddano ją rozbudowie, dodając dwa pomieszczenia od południa. W czasie wojny mieściła się w niej siedziba gestapo, była też adaptowana na szkołę, a po 1955 r. ulokowano tutaj posterunek milicji. W latach 90. XX w. przeprowadzono generalny remont kościoła, a w latach 2015-2017 - drewnianych kapliczek.

Kościół w Jaminach to budowla na rzucie prostokąta z dwiema wieżami w fasadzie i trójbocznie zamkniętym prezbiterium oflankowanym pomieszczeniami pomocniczymi. Wnętrze podzielone jest na trzy nawy za pomocą słupów z zastrzałami. Na wyposażenie wnętrza składają się trzy neobarokowe, XIX-wieczne ołtarze oraz kilka obrazów o cechach ludowych: Trójcy Świętej, Matki Bożej z Dzieciątkiem, św. Mateusza Ewangelisty i Męczeństwa św. Wawrzyńca.

Usytuowane na południe od kościoła dwie kapliczki domkowe zbudowane są w konstrukcji zrębowej na rzucie nieregularnego pięcioboku. Jedna z nich mieści ludowy krucyfiks. Sąsiadująca z kościołem dawna plebania jest obecnie własnością prywatną i wciąż pełni funkcje mieszkalne. Jest to budynek w stylu dworkowym, na rzucie wydłużonego prostokąta, z gankiem od frontu, płycinowymi okiennicami i nadwieszonymi okiennicami. Otoczona naturalistycznym ogrodem oraz drewnianym płotem, wpisuje się doskonale w krajobraz wsi. Jej walory artystyczne oraz bardzo dobry stan zachowania (utrzymane zostało również rozplanowanie przestrzenne) zostały w 2008 r. docenione II nagrodą w Konkursie na Najlepiej Zachowany Zabytek Budownictwa Drewnianego w Województwie Podlaskim.