Janów – Drewniana zabudowa

Leżący na uboczu głównych traktów Janów zachował charakter małego, kresowego miasteczka. W XVII w. była to wieś królewska zwana Przybudek, której dzierżawca oficer Jerzy Kacper Dewitz uzyskał przywilej na targi i jarmarki oraz sprowadził do niej Żydów. Dało to asumpt do rozwoju miasteczka, zwanego od 1710 r. Janowem. Jego obecne rozplanowanie powstało dzięki działalności Jerzego Stanisława Sapiehy, stolnika Wielkiego Księstwa Litewskiego, który w drugim dziesięcioleciu XVIII w. wytyczył prostokątny rynek wraz z kilkoma odchodzącymi od niego ulicami. W 1725 r. jego żona Teodora z Sołtanów ufundowała kaplicę, podniesioną w 1744 r. do rangi kościoła parafialnego. W 1904 r. zastąpiono ją neogotyckim kościołem pw. św. Jerzego. Góruje on nad rynkiem, wokół którego skupiona jest małomiasteczkowa zabudowa. Drewniane domy zachowały się również wzdłuż kilku ulic, które wybiegają z centrum miasteczka: Białostockiej, Sokólskiej, Trofimowskiej i Korycińskiej. Większość z nich pochodzi z lat 20. i 30. XX w. oraz okresu po II wojnie światowej. Pożar w 1934 r. w dużym stopniu zniszczył starszą zabudowę - jego pastwą padło ponad 40 budynków mieszkalnych wraz z gospodarczymi.

To, co wyróżnia drewnianą zabudowę Janowa spośród podobnych mu miasteczek wschodniej Polski, to duża liczba oszklonych ganków, w które zaopatrzony jest każdy prawie dom. Dostawiano je zawsze od strony ulicy, zarówno do budynków usytuowanych do niej kalenicowo, jak i szczytowo. Ganki przekrywają daszki pulpitowe, dwuspadowe i o przekroju odcinkowym, zaś w ściankach frontowych i bocznych umieszczone są wielokwaterowe okna. W kilku przypadkach ganki przybrały formę obszernych werand mieszczących w górnych kondygnacjach balkony, np. w domach przy ul. Białostockiej o numerach 3 i 10. Dom numer 3 wydróżnia się swą modernistyczną bryłą od sąsiednich budynków o bardziej tradycyjnych formach. Tego rodzaju obiekty były bardzo popularne zwłaszcza w Białymstoku w latach 30. XX w. i naśladowały swym wyglądem funkcjonalistyczne murowane wille.

Jednym z najstarszych drewnianych domów w Janowie jest obszerna, parterowa organistówka (ul. Kościelna 2), wzniesiona z drewna pochodzącego z rozebranego w 1904 r. starego kościoła. Początkowo służyła jako mieszkanie organisty i wikarego, a w późniejszym okresie - po rozbudowie - również jako salka katechetyczna. Na jej elewacjach zachował się dekoracyjny szalunek z desek o różnej szerokości, tworzących pod okapem fryz z motywem jodełki. Boczny ganek doświetlają półkoliste okna o promieniście ułożonych szprosach przypominających toczone tralki. Płyciny dwuskrzydłowych drzwi pokrywa roślinny ornament otaczający dwa medaliony z lwimi głowami - niestety dość już uszkodzonymi.