Mogilnice – Zabudowa wsi

Wieś Mogilnice powstała stosunkowo późno, bo dopiero na początku XVIII w. w wyniku kolonizacji Puszczy Jaminy wydzielonej z ogromnej Puszczy Nowodworskiej. Została założona - wraz z sąsiednimi miejscowościami Czarniewem, Lipowem i Wrotkami - przez dzierżawcę tutejszych królewszczyzn Kazimierza Krzysztofa Sienickiego, miecznika litewskiego.

Wieś, położona wzdłuż drogi Sztabin-Polkowo, jest typową szeregówką, aczkolwiek działki siedliskowe mają obecnie różną szerokość ze względu na podziały spadkowe, którym podlegały. Początkowo domy wraz z budynkami inwentarskimi znajdowały się po północnej stronie drogi, zaś po południowej położone były spichlerze i stodoły. Za usytuowanymi poprzecznie stodołami biegnie droga zagumienna. Tradycyjne rozplanowanie zagrody po dwóch stronach drogi widoczne jest wciąż m.in. na posesjach o numerach 16, 23, 29, 35 oraz 22, gdzie zachowała się również zabudowa z lat 80. XIX w.

Na tle podobnych wsi szeregowych Mogilnice wyróżniają się niewątpliwie dobrze zachowaną tradycyjną zabudową, wśród której dominują bardzo charaktery-styczne budynki gospodarcze, zarówno drewniane, jak i kamienne. Najcenniejsze pod względem historycznym i etnograficznym obiekty pochodzą z końca XIX w. Są to przede wszystkim dwukondygnacyjne spichlerze wymurowane z polnych ka-mieni, ozdobione w narożach boniowaniem (w zagrodach numerach 22, 23, 42) lub płaskimi lizenami (w zagrodzie numer 16 z 1881 r.). Podobny do nich, lecz zrujnowany spichlerz z glinobitki, znajduje się w zagrodzie numer 32. Nad wejściem do niego wyryta jest data budowy: 1887. Oprócz murowanych spichlerzy można zobaczyć również lamusy drewniane, wąskofrontowe, podcieniowe, wyposażone w dekoracyjnie nabijane deseczkami drzwi zewnętrzne (zagrody numer 23, 24). Typowe dla budownictwa ludowego doliny Biebrzy są murowane z kamienia polnego budynki inwentarskie, szczególnie okazałe w zagrodzie numer 32, oraz stodoły (zagroda nu-mer 23) i piwnice (posesja numer 37).

Bardzo oryginalnymi budowlami są suszarnie tytoniu, które wyjątkowo licznie zachowały się w tej wsi. W międzywojniu były one powszechne na terenie obecnego powiatu augustowskiego, ponieważ aż do 1944 r. działała w Grodnie fabryka wyrobów tytoniowych. Po 1945 r. jej rolę przejęły zakłady w Augustowie, ale obecnie praktycznie zaprzestano uprawy tytoniu. Suszarnie to budowle o lekkiej, szkieletowo-ryglowej konstrukcji, dużych gabarytach (do 8 m wysokości), wypełnione wewnątrz żerdziami, na których rozkładano suszące się liście. Fragmenty deskowych ścian były unoszone, by zapewnić przewiew. Dobrze zachowane suszarnie stoją do dziś w zagrodach o numerach 15, 16, 22, 30, 38 i 43.

Oprócz budynków gospodarczych w Mogilnicach zachowało się również kilka interesujących obiektów mieszkalnych. Charakteryzują się one typowym dla tego regionu zdobnictwem, skupionym głównie w partii okien, węgłów, szczytów i ganków (domy numer 24, 36, 37, 43, 44). Szczególnie dekoracyjne są szczyty szalowane w motywy rombu i jodełki, których układ podkreślano listwowaniem oraz użyciem kontrastowych kolorów (domy na posesjach numer 19, 36).

Dodatkowych walorów krajobrazowych nadają wsi wiekowe drzewa, tworzące aleję wzdłuż głównej drogi.