Różanystok – Zielona Willa

Zielona Willa została zbudowana na początku XX w. jako jeden z obiektów żeńskiego monasteru prawosławnego, który w 1901 r. został ulokowany w zabudowaniach po klasztorze dominikańskim, skasowanym przez rząd carski w 1847 r. Głównym zadaniem zakonnic było kształcenie nauczycielek „gramoty", które miały prowadzić niewielkie wiejskie szkółki, ucząc chłopskie dzieci czytania i pisania w języku rosyjskim. Przybyłe z Grodna zakonnice stworzyły w Różanymstoku prężnie działający ośrodek dydaktyczny. Zielona Willa powstała jako przyklasztorny dom gościnny, o czym świadczy rozplanowanie jej wnętrza, podzielonego na osobne pokoje dostępne z hallów pierwszej i drugiej kondygnacji. Willę zbudowano w typie rosyjskiej daczy, czyli domu letniskowego. Jest to obszerny drewniany budynek na rzucie prostokąta, piętrowy z użytkowym poddaszem. W elewacji ogrodowej znajduje się weranda i loggia na piętrze, bryłę budynku ożywia także kilka balkonów. Elewacje willi pokrywa szalunek z fazowanych desek, dodatkową ozdobą są wycinane laubzegą balustrady, konsolki, zastrzały słupów i dekoracje szczytów.

Zróżnicowana w kształcie, zdobiona bogatą ornamentyką bryła willi jest bardzo dobrym przykładem budownictwa inspirowanego neorosyjską architekturą drewnianą. Nurt ten narodził się w drugiej połowie XIX w. na fali fascynacji budownictwem ludowym. Na terenach Polski przejawiał się w budynkach wystawianych na przełomie XIX i XX w. kosztem rządu carskiego, zwłaszcza koszarowych, kolejowych i mieszkalnych. Był widoczny także w architekturze letniskowej, rozpowszechnionej głów-nie w kurortach ówczesnego zaboru rosyjskiego, przede wszystkim wzdłuż tzw. linii otwockiej i w Nałęczowie.

W 1915 r., po opuszczeniu przez zakonnice Różanegostoku, Zielona Willa pozostawała przez pewien czas nieużytkowana. W 1919 r. wraz z całym majątkiem po-klasztornym przeszła na własność salezjanów. W 1923 r. wyremontowały ją siostry salezjanki i przywróciły jej pierwotną funkcję. Willa służyła im do jesieni 1939 r., kiedy to zakonnice zostały zmuszone przez wojska sowieckie do opuszczenia Różanegostoku. Budynek przetrwał wojnę bez poważniejszych szkód, a w latach 50. został wraz z innymi dobrami zakonnymi przejęty na skarb państwa. Po remoncie urządzono w nim mieszkania dla pracowników szkoły rolniczej. W 1988 r. ze względu na zły stan techniczny mieszkańców wysiedlono, a Zielona Willa przez kilkanaście lat pozostawała nieużytkowana i niszczała. W 2002 r. wróciła do rąk salezjanów, którzy dwa lata później sprzedali ją osobie prywatnej. Nowy właściciel rozpoczął generalny remont, dzięki któremu Zielona Willa odzyskała dawną świetność.

W 2011 r., jeszcze przed zakończeniem remontu, willa została uhonorowana II nagrodą w Konkursie na Najlepiej Zachowany Zabytek Budownictwa Drewnianego w Województwie Podlaskim.