Suchowola – Drewniana zabudowa miasta

Na współczesny układ przestrzenny Suchowoli składają się dwie historyczne jednostki osadnicze: wieś rozmierzona w okresie pomiary włócznej (dzisiejsza ul. Białostocka) oraz miasteczko rozplanowane wokół prostokątnego rynku (Plac Kościuszki). Wieś zwana Sucha Wola, położona w dobrach królewskich, występuje po raz pierwszy w źródłach w 1599 r., chociaż musiała być założona kilkadziesiąt lat wcześniej. W 1717 r. jej ówczesny dzierżawca Marek Grobicki osadził na sąsiadujących z nią włókach ludność żydowską oraz uzyskał przywilej na targi i jarmarki. W ten sposób powstała Olszanka (która z czasem przyjęła nazwę Suchowoli) pełniąca wszystkie funkcje miejskie, choć nie posiadająca rzeczywistych praw miejskich - jak większość podobnych osad targowych w Wielkim Księstwie Litewskim.

Ślad dwoistego charakteru układu przestrzennego Suchowoli widoczny jest do dziś w zabudowie miasta. Pomimo zniszczeń II wojny światowej, trudnych lat powojennych oraz współczesnych modernizacji i wyburzeń, spacerując ulicami Suchowoli, oglądać możemy historyczną zabudowę drewnianą o charakterze zarówno małomiasteczkowym, jak i wiejskim. Do tego pierwszego typu należą obszerne budynki usytuowane frontem do ulicy, zaopatrzone w ganki lub oszklone werandy nadające im bardziej reprezentacyjny charakter. Budynki te łączyły bardzo często funkcję mieszkalną oraz handlową lub usługową, dlatego też posiadają dwa wejścia - jedno do mieszkania, a drugie do sklepu lub warsztatu, usytuowane niekiedy w ściętym narożniku. Trzecie wejście znajdowało się przeważnie od podwórza i miało charakter gospodarczy. Domy w typie wiejskim charakteryzowały się przede wszystkim szczytowym usytuowaniem do ulicy, wejście do nich umiejscowione było przeważnie w ścianie południowej, od podwórza. Wynikało to z niewielkiej szerokości działki, dlatego też domy takie bywały łączone z zabudowaniami inwentarskimi, tworząc tzw. zagrodę pod jednym dachem, występującą jeszcze do niedawna powszechnie wzdłuż wschodniej granicy województwa.

Niezależnie od typu, który reprezentowały, drewniane domy w Suchowoli liczyły tylko jedną kondygnację, budowane były na rzucie prostokąta i kryte głównie dachami dwuspadowymi. Dekoracyjność ich elewacji ograniczała się zazwyczaj do zróżnicowanego w swym układzie szalunku (szczególnie w partiach szczytu), deskowania węgłów, płycinowych okiennic i prostych nadokienników. Rzadziej stosowano podokienniki, listwy podokapowe i wiatrownice, a ornamentyka była ogólnie skromniejsza niż na Podlasiu. Bardziej ozdobnie traktowano ganki i werandy oszklone niewielkimi szybkami oraz obudowane profilowanymi płycinami. Naturalnym uzupełnieniem drewnianej architektury były przedogródki kwiatowe oraz drzewa owocowe sadzone niedaleko ulicy.

Najwięcej drewnianych domów zachowało się przy ul. Białostockiej i Świętokrzyskiej, pojedyncze przykłady można zobaczyć przy ul. Goniądzkiej, Nowozielonej, Augustowskiej, Kupieckiej i 3 Maja. Pochodzą one głównie z międzywojnia i okresu po II wojnie światowej. Z drewna wzniesiono również dwa bardzo istotne dla życia społecznego budynki, czyli szkołę (1925, ob. siedziba Urzędu Miejskiego) oraz wikarówkę (1885) - oba zlokalizowane obok kościoła przy ul. Świętokrzyskiej. Podobnie jak na innych obszarach województwa podlaskiego, jest to architektura zanikająca, wypierana przez współczesne budownictwo.